kocaeli , 28-02-2020

Yunanistan’ın en büyük adası; GİRİT

Diş hekimi Müzeyyen Topçu Tan ve eşi Dr. Ömer Tan gezmeyi, yeni yerler görmeyi, keşfetmeyi seven bir çift. Tan çifti bu kez rotayı Avrupa’nın en eski medeniyetinin merkezi olarak kabul edilen, Akdeniz’in Girit Adası’na çevirdi. Eşsiz doğası, köklü tarihi ve zengin mutfağı ile ünlü Girit’e giden Tan çifti, izlenimlerini Kocaeli Life okurları için kaleme aldı. İşte Girit...

12:02:50 | 2019-12-13

Eşim ve ben, mesleklerimiz gereği çok uzun seyahatlere çıkamadığımız için tatillerimizi ya seminerlerimizle birleştirerek ya da resmi tatillere denk getirerek yapabiliyoruz. Yaz aylarında -hele ki resmi tatile denk gelmişse- hem trafik hem de insan kalabalığından, tatil tatillikten çıkıp eziyete dönüşüyor. Okul çağında çocuğumuz da olmadığı için çoğunlukla okullar açılıp, tatil beldeleri sakinleştiğinde tatile çıkmaya çalışıyoruz. Böylece birkaç gün hem sakin bir deniz tatili hem de kültür gezisi yaparak bir taşla iki kuş vuruyoruz.

Yine bir seminer için ekim ayında, bir türlü görmeye fırsat yaratamadığımız Girit’e gitme imkanımız oldu. 6 gün süren bu seyahatimizde Girit Adası’nı tanımaya, keşfetmeye çalıştık ancak büyük bir yüzölçümüne ve doğal güzelliklere sahip; birçok uygarlığa ev sahipliği yapmış bu toprakları, bu süre sarfında gezmek, dolaşmak mümkün değil elbette. Hele ki deniz sezonunda olunca…

Girit’te Akdeniz iklimi hakim olduğu için deniz sezonu nisandan ekime kadar sürüyor. Ekim ayı, benim gibi soğuk deniz sevmeyenler için bile ideal ısıda.

 

AVRUPA’NIN 5. BÜYÜK ADASI

Avrupa’nın en eski medeniyetinin merkezi kabul edilen Girit, Yunanistan’ın en büyük, Akdeniz’in 5. büyük adası. Yunanistan’ın, aynı zamanda da Avrupa’nın güney sınırını çiziyor. Girit’in güney sahilleri Afrika’ya bakıyor; bu sahillerle Afrika arasındaki denize ise Libya Denizi deniliyor. Girit; Akdeniz’in ortasında, güneyde Afrika’ya, doğuda Asya’ya yakın, yani üç kıtanın kesiştiği yerde. Son derece stratejik bir bölgede olduğu için tarih boyunca birçok medeniyetin uğrak yeri olmuş. Bu medeniyetler arasında en çok iz bırakanlar; Venedikliler ve Osmanlılar.

 

Askeri havaalanını saymazsak, Girit’te biri Heraklion’da biri Chania’da olmak üzere iki havaalanı var ancak bildiğim kadarıyla ülkemizden direkt uçuş yok. Eğer hava yoluyla gidecekseniz Selanik veya Atina aktarmalı olarak uçmayı; deniz yoluyla gidecekseniz Pire, Mykonos, Santorini ve Rodos’a yapılan feribot seferlerini seçmeniz gerekiyor. 

Bizim seminerimiz için özel sefer düzenlendiğinden direkt uçtuk ve uçuşumuz Avrupa yakasında inşa edilen Yeni İstanbul Havalimanı’ndandı. 76,5 milyon metrekarelik bir alana inşa edilen ve bir yıl önce hizmet vermeye başlayan; yapım aşamasında gerek ağaç kesimleri, gerek uzaklığı, gerekse kuşların göç yolunda olması sebebiyle sık sık gündeme gelerek çevrecilerin tepkisini çeken İstanbul Havalimanı’nı böylece görmüş olacaktık.

Daha önce İzmit’ten Atatürk Havalimanı’na giderken trafik yüzünden uçak kaçırdığımız için ve de trafiği kestiremediğimizden saat 10.30’da kalkacak uçak için sabahın köründe yola çıktık. Tabi o saatte yol bomboştu ve 1,5 saatte havalimanındaydık. Çok erken gittiğimiz için mi o saatlerde uçuş olmadığı için mi bilmiyorum, hiç kuyruk beklemeden check-in’lerimizi yaptırdık. Böylece uçak saatine kadar yeni havalimanını inceleme şansına sahip olduk. Dışarıdan baktığınızda oldukça büyük ve modern bir yapı ancak alt yapısı nasıldır bilemiyorum. Gözlemlerimize göre sağlık konusunda eksiklikler var sanki. Havalimanında sağlık problemi yaşayan birinin burada çözüm bulması zor gibi gözüküyor. Zira özel kuruma verilmiş küçük bir revir gibi alan, havaalanının bir ucunda. Buraya ulaşmak 15-20 dakikayı buluyor!

 

 

GİRİT MUTFAĞI ÇOK ZENGİN

1,5 saat süren uçuştan sonra Heraklion (Kandiye) Nikos Kazantzakis Havalimanı’na indik. Servis otobüsüyle yarım saat mesafede bulunan Hersonissos’daki otelimiz Creta Maris Beach Resort’a ulaştık. Odamıza hızlıca yerleşip, öğle yemeği için çıktık. Akdeniz’de ISO 9001 Uluslararası Kalite Belgesi alan ilk otel olan Creta Maris, tipik Ege mimarisiyle inşa edilmiş; kumlu bir plaja ve masmavi suya sahip bir koyda, oldukça geniş alana yayılmış büyük bir otel (resort). Dikkatimi çeken, takdir ettiğim durum, bizde olduğu gibi sahili tekellerine almamışlar. Sahile inen yol kesilmemiş, üzerinden köprülerle aktivite alanlarına, spor tesislerine ve kongre salonlarına geçiş sağlanmış. Muhtemelen diğer otellerde de aynıdır.

Restorana girdiğimizde öncelikle açık büfe stantlarını gezdik zira mutfağı ile dünyaca ünlü Girit’in yemeklerini merak ediyor ve tatmak istiyorduk. Beslenme uzmanlarının en sağlıklı mutfak olarak kabul ettiği Akdeniz mutfağının çıkış noktası olan Girit; büyük bir ada olması nedeniyle farklı bölgelerinde mikro iklim özelliklerine ve bereketli ovalara sahip. Bu da yüksek besin değerli bitki çeşitliliğini artırmış.

Girit mutfağı, II. Dünya Savaşı’nda görülen yokluk nedeniyle ortaya çıkmış olsa da son derece zengin bir mutfak. Yapılan araştırmalarda Girit’te kanser ve kalp hastalıkları oranları, dünyada rastlanan değerlerin çok altında…

 

 

★ ★ ★

Açık büfe restoranda deniz mahsullerinin ağırlıkta olmasını bekliyorduk ama et ve tavuk ürünleri daha fazlaydı. Aslında mutfak konusunda birbirimize epey benziyoruz. Bize tanıdık gelen yemekler oldukça fazla. Yaprak sarma, kabak çiçeği dolması, musakka, karnıyarık, güveç, şiş kebap, köfte, cacık, baklava ilk aklıma gelenler.

Otelde yeme-içme konusunda en çok ilgimi çeken, açık büfe kahvaltıda envaiçeşit reçelin olduğu stanttı. Normalde reçel yemem ama reçelinin yapılabileceğini hiç düşünmediğim soğan, acı biber, tütsülenmiş biber, aloe vera, zeytin reçelinin tadına bakmayı ihmal etmedim (Hiçbirini beğendiğimi söyleyemem). Bir de rafine edilmemiş tuz çeşitleri vardı; acı biberli, porçini mantarlı, gül yapraklı, limonlu, baharatlı, red treasure (Kırmızı hazine. Hangi bitki bilemedim) ve siyah tuz. Zeytin çeşitlerini unutmayayım.

Yeri gelmişken belirteyim; Girit’in dağları, taşları, ovaları zeytin ağaçlarıyla dolu. Yunanistan’ın zeytinyağı ihtiyacının üçte ikisi Girit’te üretiliyor.

Akdeniz efsanelerinde ‘Ölmez Ağaç’ ya da ‘Hayat Ağacı’ olarak geçen zeytin ağacını dikme teşviği var. Bizim gibi maden aramak, beton binalar dikmek ya da dini sebeplerle zeytinleri kesmiyorlar. Aksine üç bin yıllık zeytinden bile ürün alıyorlar. Zeytin ağacından kaşık, çatal, kepçe, havan vb. gibi mutfak araç gereçleri yapıyorlar. Dolayısıyla hediyelik eşyaların birçoğu zeytin ve zeytin ağacından yapılan ürünler şeklinde dükkanlarda, marketlerde yerlerini almış…

 

 

35 MİLYON ZEYTİN AĞACI

Yaklaşık 35 milyon zeytin ağacı olduğu söylenen Girit’te, Zeytin Belediyeleri Derneği (ACOM), adada yaşasın ya da yaşamasın bütün insanların diyetlerini iyileştirmek, yerel ürünlerin tüketimini içeren gastronomi turizmini teşvik etmek ve bu sayede Giritliler için istihdam yaratmak için çalışmalar yapıyor. Okullarda çocuklara verilen eğitim dışında adayı ziyaret eden turistlere de zeytin ağaçlarının önemi ve zeytinyağının sağlık değeriyle ilgili broşürler ulaştırmaya çalışıyorlar.

Girit’in doğu tarafında Akdeniz iklimi görülüyor; yerli muz, badem, keçiboynuzu üretimi yapılıyor. Batıda yağış fazla; avokado, mango, portakal, ceviz ve kestane yetişiyor. Orta ve güney bölgesinde sebze üretiliyor, üzüm bağlarından şarap ve kuru üzüm elde ediliyor. Kısacası çok bereketli topraklar. Girit kendi sebzesini yetiştirmekle kalmıyor, fazlasını Yunanistan’a veriyor. Tarih boyunca farklı medeniyetlerin Girit’i istila etmesi sadece stratejik bir yerde olmasından değil aynı zamanda bitek topraklarından kaynaklı olsa gerek.

Girit’in toprağının çok verimli olmasının bir sebebi de su olması. Diğer adalardan bu özelliğiyle ayrılıyor. Santorini, Mykonos gibi adalarda musluk suyu içilemiyor zira deniz suyu arıtılarak elde edilen su ancak bulaşık, çamaşır ve banyoda kullanılıyor. Bir fincan kahveyi yapmak için bile şişe suyu satın almak gerekiyor.

Rehberimizin anlatımına göre sadece turizmden gelir elde edilen Santorini gibi içme suyu olmayan adalarda turizmi daha da canlandırmak için “Güneşin en güzel battığı ada” şeklinde tevatürler üretilmiş. Halbuki ünlü yazar Ryu Murakami’nin dediği gibi “Dünyadaki yüzbinlerce şehrin her birinde güneş benzersiz şekilde batıyor.”

Girit’i farklı yapan özelliklerden biri de üniversitenin olması. Atina ve Selanik’ten sonra Girit Üniversitesi, Yunanistan’ın 3. büyük üniversitesi. Hukuk ve güzel sanatlar dışında bütün bölümler var.

 

 

MAVİ BAYRAKLI PLAJLAR

Girit’teki ilk günümüzü, arkadaşlarımızla otelin mavi bayraklı plajında yüzerek ve yürüme mesafesindeki şehir merkezini keşfetmekle geçirdik. Deniz kenarında sıra sıra dizilmiş restoranlar, kafeler, gece kulüpleri, hediyelik eşya satan dükkanlar… Yunanca konuşulmasa, sanki Ege’de bir sahil kasabasındayız. Eşler kapıda ‘hadisenize’ tarzında beklerken, Girit’i anımsatacak ufak tefek hediyeler almak için her bir dükkana girip, incik cıncık karıştıran, hiç kullanılmayacak bir şeyi satın almanın mutluluğunu yaşayan biz kadınlar... Allah’tan bizim cennet vatanımızın zeytinyağı da zeytini de lezzetli yoksa damacanalarla alırdık alimallah!

 

★ ★ ★

Girit’te gezecek, görecek çok yer var, 5-6 günde bitecek gibi değil demiştim. Denizden ve seminerden kalan zamanda Girit’te gezebileceğimiz önemli şehirleri tespit ettik. Dar ve uzun bir coğrafyaya sahip adanın önemli şehirlerin hemen hepsi kuzeyde yer alıyor. Heraklion (Kandiye) en büyük şehri ve başkent. Ticari, endüstriyel gelişiminin yanı sıra Knossos, Phaistos vb. gibi antik alanlar ve doğal güzelliği nedeniyle turizm açısından da gelişmiş durumda.

Girit, II. Dünya Savaşı’nda çok bombalanmış, bu bombalardan merkezi konumundan dolayı Heraklion (Kandiye) epey nasibini almış ve savaş sonrası sil baştan inşa edilmiş.

Adanın batısında Chania (Hanya) şehri var. Hani bizim bir işin gerçek yüzünü anlayarak aklı başına gelmek, akıllanmak anlamında kullandığımız ‘Görürsün Hanya’yı Konya’yı’ deyimindeki Hanya. Osmanlı döneminde Konya’da çıkan bir isyanın müsebbiplerinin Konya’dan Hanya’ya sürülmesi neticesi söylenmiş bir söz olduğu rivayet ediliyor.

Venedikliler gibi Akdeniz’e hakim olmak isteyen Osmanlı, 1645’te Chania (Hanya)’yı, 1646’da Rethymno (Resmo)’yu fetheder ancak bütün adanın idaresinin alınması 1669’a kadar sürer yani 24 yıl boyunca savaşılır. Girit’e gidildiğinde mutlaka görülmesi gereken şehirlerden biri Hanya. Osmanlı’dan ve Venediklilerden kalma çok eser var, iyi korunmuş ancak otelimizden arabayla iki saatlik bir mesafede. Gidiş-dönüş dört saat yolda geçeceği için onun yerine yarım saat mesafedeki Kandiye’yi gezmeyi seçtik.

Adada otobüsle dolaşmak da mümkün ama biz hem zamandan tasarruf etmek hem de daha pratik olduğunu düşündüğümüz için araba kiraladık. Yunan adalarının hemen hepsinde araba kiralamak daha avantajlı ve konforlu, hele ki dört-beş kişiyseniz…

Hersonissos’tan yola çıktık ve birbirinden güzel masmavi koyları seyrederek, 5 bin yıl önce Minos uygarlığına başkentlik yapmış Knossos antik kentine ulaştık. Yaklaşık 22 bin metrekare alan üzerine çok katlı bir yapı olarak inşa edilen Knossos arkeolojik alanı, Girit’in en ünlü ve mutlaka görülmesi gereken tarihi mekanlarından biri. Girit’in, Bronz Çağı’ndan kalan en büyük arkeolojik alanı olup, Minos medeniyeti ve kültürünün tören ve siyaset merkezi olarak kullanılmış. Depremlerde hasar gören şehir yeniden inşa edilmiş. 100 bin kişinin yaşadığı tahmin edilen Knossos,  Bizans dönemine kadar Girit’in en önemli şehirlerinden biri olmuş.

 

 

OSMANLI DEVLETİ 250 YIL KALMIŞ

Venediklilerden sonra 250 yıla yakın Osmanlı egemenliğinde kalan Girit, Osmanlı Devleti’nin I. Balkan Savaşı’nı kaybetmesi sonucu 1913’te imzalanan Londra Antlaşması ile Yunanistan’a bağlanmış. Adadaki Müslümanlar, 1923 Lozan mübadelesinde Ayvalık, Edremit, İzmir, Bodrum, Mersin gibi kıyı şehirlerinde iskan edilmiş.

Anadolu’da Girit kökenli birçok insan olduğu gibi Girit’te de Anadolu kökenli çok insan var. Knossos antik kentini gezdikten sonra (Layıkıyla gezerseniz birkaç saat sürüyor) dinlenmek için bir kafeye oturduk. Kafenin sahibi konuşmalarımızdan Türk olduğumuzu anlayınca, yarı Türkçe yarı İngilizce ile babaannesinin Samsunlu olduğunu anlattı. Yandaki masada konuşmalarımıza tanık olan bir kadın da anneannesinin Trabzon kökenli olduğundan bahsetti. Savaşlar insanları nerelerden, nerelere sürüklemiş. “Keşke savaşlar olmasa!” diyerek yola çıkıyoruz.

Kandiye’nin merkezinde, limanda, Venediklilerin şehri saldırılardan korumak için yaptığı önemli yapılarından biri olan kaleyi yani su kulesi anlamına gelen Koules’i görmek için arabayı park edip yürümeye başlıyoruz.

Bu arada hava sıcaklığından hiç bahsetmediğimi fark ettim. Net bir rakam veremeyeceğim ama ekim ayına göre tahminimizden çok daha sıcaktı. Knossos’u gezerken şapka, gözlük, koruma faktörlü kreme rağmen yüzüm yanmış ve acımaya başlamıştı.

Venediklilerin önce küçük bir gözlem kulesi olarak inşa ettiği yapı, zamanla genişletilerek kale haline gelmiş ve şehri boydan boya çevirerek saldırılardan korumuş.  Kandiye’nin sembolü olan kalenin içine girmedik ama etrafında yürüyüş yaptık. Kalenin karşı tarafına geçerek sağlı sollu dükkanların olduğu, trafiğe kapalı caddeye girdik.

Yine geleneksel Girit hediyelikleri olan yün patikler, seramikler, dantel örtüler, zeytin ve zeytinyağı ürünlerinin satıldığı mağazalar, marka mağazalar, yiyecek içecek satılan dükkanlar, kafeler, publar sıra sıra dizilmiş.

Osmanlı döneminde cami olarak kullanılan şimdilerde kilise, kütüphane, sanat merkezi olarak değerlendirilen tarihi yapılar, aslanlı çeşme derken zamanın nasıl geçtiğini anlayamadık.

Yorgunluk kahvesi içmek için bir kafeye oturduk. Kahve içtiğimiz mekandaki garson kız Türk olduğumuzu öğrenince, öğrendiği birkaç kelime Türkçe ile bizimle sohbet etti ve en büyük hayalinin İstanbul’u görmek olduğunu söyledi. Sohbet muhabbet bittikten ve dinlendikten sonra otelimize dönmek üzere yola koyulduk.

 

 

CÜZZAMLILARIN ADASI

Girit’e gidildiğinde görülmesi gereken yerlerden biri de adanın kuzeydoğusunda, en uç noktada bulunan Spinalonga Adası. Spinalonga küçük bir ada. Agios Nikolaos şehrine gidip, Elounda adlı kasabadan tekneye binerek Sipinalonga Adası’na geçiliyor.

Sabah kahvaltısından sonra Spinalonga Adası’na gitmek için otelimizden kalkan tur otobüsleriyle yola çıktık. Rehberimiz giderken bize Spinalonga’nın tarihini ve hüzünlü hikayesini anlattı.

Spinalonga’nın temelleri 16. yüzyılda Venedikliler tarafından atılmış. Önceleri yarımadaymış, kanal açılarak ada haline getirilmiş. Konumu Mire Bella Körfezi’ne hakim, stratejik bir noktada olduğu için bir kale inşa edilmiş ve askeri karargah olarak kullanılmış. 1645’te Osmanlının Hanya’yı almasıyla başlayan ve 24 yıl süren kuşatmanın sonunda, en son alınan iki kaleden biri Spinalonga olmuş. Böylece bütün adanın hakimiyetini elde eden Osmanlı, Spinalonga Adası’na aileler yerleştirmiş. (Şu anda adada bulunan evler o dönemden kalmış) Kayıtlara göre 1800’lü yıllarda bin beş yüz kişi yaşıyormuş. Girit, 1898 yılında Yunanistan’a geçmesine rağmen 1903 yılına kadar adada yaşayan Türkler olmuş.

Son aile de adayı terk edince, Lepra (cüzzam) hastaları için bir hastane açılmış ve hastalar burada tedavi edilmeye başlanmış. O zamanlar cüzzamın bulaşıcı olduğu düşünüldüğünden hastalar ailelerinden koparılıp, adaya gönderilerek tecrit edilmiş. Hatta hastalığın bulaştığı insanlar vatandaşlıktan çıkarılmış, hakları ellerinden alınmış, malları mülkleri akrabalarının üzerine geçirilmiş. Cüzzamın tokalaşarak bile bulaştığı düşünüldüğünden cüzzamlılar, herkesten uzak karantinaya alındıkları bu adada kendilerine ayrı bir dünya kurmuş. Kendi aralarında evlenenler olmuş.

Yaşam şartlarının düzelmesi ve ilaç tedavisiyle insanlar tedavi edilmeye başlanınca, ada kapatılmış. Venedik hisarlarının etrafına inşa edilmiş küçük evleri, dükkanları, kilisesi ve hastanesiyle hayalet bir şehir gibi duran Spinalonga, şu anda arkeolojik sit alanı ve ziyaretçiler biletle giriyor. Bakımsızlıktan yıkılmış, ot bürümüş binaların yanından geçerken, burada yaşayan cüzzamlıları düşünerek içimiz burkuluyor. Ülkemizde yıllarca bu hastalığın tedavisi için mücadele veren, emek harcayan, dünya tıp tarihine adını yazdıran Türkan Saylan’ı rahmet ve minnetle bir kez daha anıyoruz.

Spinalonga Adası’nda yaşanan bu dramı on yıl önce Girit’te yaşayan bir İngiliz yazar kaleme almış. Yunanlılar bu senaryoyu dizi olarak çevirince, Spinalonga Adası popüler olmuş ve turist akınına uğramaya başlamış. Dizinin bazı sahneleri burada çekilmeye başlayınca, bakımsızlıktan yıkılan evlerin, dükkanların bir kısmı restore edilmiş, kalanların restorasyonu ise devam ediyor.

Spinalonga Adası’nı gezdikten sonra tekneye binip adadan ayrıldık. Açıklarda bir yerde 45 dakikalık yüzme molası verildi. Pırıl pırıl güneşli bir havada, berrak bir denizde kısacık da olsa yüzmek herkese çok iyi geldi. Tekne bizi Elounda’ya geri getirdi. Elounda sokaklarını dolaştıktan sonra deniz kenarında bir lokantada Girit mutfağının lezzetli yemek ve mezelerinden oluşan öğle yemeğimizi yedik, otelimize geri döndük. Bu arada Elounda’nın dünya jet sosyetesi, Arap şeyhleri, pop starlar, politikacılar tarafından çokça tercih edilen bir yer olduğunu ve otellerinin oldukça pahalı olduğunu öğrendik.

 

 

KUMSALLAR TERTEMİZ

Girit’in hemen her yerinden denize girilebiliyor. Birbirinden güzel koylarda deniz pırıl pırıl, kumsallar tertemiz ve bakımlı. Kaldığımız süre zarfında otelimizin plajında ya da gittiğimiz koyların kumsalında tek bir izmarit veya çöp göremedik. Üstelik koylar ve plajlar herkese açık. İşten çıkanlar, evlerine gitmeden önce arabalarını deniz kenarına çekip günün yorgunluğunu yüzerek atıyor.

Deniz kenarında yaşadığımız halde denizi uzaktan seyretmekle yetindiğimizi düşününce, bir zamanlar pırıl pırıl olan güzel körfezimizi bu hale getirenlere bir kez daha teessüf ediyorum!

Girit’teki diğer günlerimiz Hersonissos’daki otelimizde seminer ve deniz ağırlıklı geçti. 6 günün sonunda Girit’ten ayrılırken tekrar gelmeyi umut ederek; gelirsek yapmamız gerekenler listesine şunları ekledik:

- Heraklion Arkeoloji Müzesi’ni gezmek

- Zeus’un doğduğu mağaraya gitmek

- Küçük iç denizi, şehrin içindeki plajları ile oldukça popüler olan Agios Nikolaos’ı ziyaret etmek

- Osmanlı ve Venediklilerden kalan eserleri görmek için Resmo ve Chanya’ya gitmek

- Sükuneti arayanlara tavsiye edilen şirin köy Mochlos’u görmek ve bu şehirlerde güneşi batırmak.

Ne demişti yazar Ryu Murakami?

“Dünyadaki yüz binlerce şehrin her birinde güneş benzersiz şekilde batıyor. Sadece bir defa buna şahit olmak için seyahat etmeye değer.”

Herkese iyi seyahatler…

 

 




ETİKET :   Diş hekimi Müzeyyen Topçu Tan Dr. Ömer Tan girit yunanistan gezmek gezgin keşif ada doğa yaşam kocaeli

Tümü