kocaeli , 27-01-2021

Çocuklarda sorumluluk duygusunun gelişimi

11:07:19 | 2021-01-05

Yazan: Çocuk ve Ergen Psikiyatristi Uzm. Dr. Figen Karaceylan Çakmakcı 

 

 

Sorumluluk, anlamsal içerik olarak, ‘Bireyin uyum sağlaması, üzerine düşen görevleri yerine getirmesi, başkaları ve kendisine ait bir olayın sonuçlarını üstlenmesi, başkalarının haklarına saygı göstermesi ve kendi davranışının sonuçlarına sahip çıkabilmesi’ olarak tanımlanmaktadır. Sorumluluk sahibi çocuklar; kendi kararlarını verebilen, karar alırken ellerindeki kaynakları kullanabilen, değer yargılarını gözeten, bağımsız davranabilen, kendine güvenli, başkalarının haklarını çiğnemeden kendi ihtiyaçlarını karşılayabilen çocuklardır.

 

Sorumluluğu öğrenmek

Sorumluluğu öğrenmek de tıpkı diğer becerileri öğrenmek gibidir. Çocuk ne kadar çok denerse bu konuda o kadar çok başarılı olur.

Çocuğun kendi kendini yöneten, yüksek benlik saygısına sahip, sorumluluk sahibi bir birey olarak gelişmesi ise elbette büyük ölçüde ona sağlanan fırsatlara ve ebeveyn yaklaşımına bağlıdır. Peki en sık karşılaştığımız ebeveyn yaklaşımları nelerdir?

 

Koruyucu ebeveyn yaklaşımı

Çocuğun bağımsız davranmasını ve sorumluluk hissetmesini engeller. Her şeyi onun yerine yapması gerektiğine inanır ve çocuğun her davranışından kendisini sorumlu tutar. Yemek yemesinden giyimine, ev ödevlerinden hobi ve arkadaş seçimlerine kadar, çocuk adına her şeye karar verir. Örneğin, ödevini yapmak istemeyen bir çocuğun ödevini yapmak, yemeğini yemeyen bir çocuğu kaşıkla beslemek gibi… Çünkü ebeveyne göre çocuğun olumlu veya olumsuz her davranışı, anne-babalık tutumlarındaki yeterliliği yansıtmaktadır. Eğer yeterince yemek yemiyorsa zayıf olarak algılanabilir ya da ödevini yapmıyorsa öğretmene karşı rezil olmuş durama düşebilir ki ebeveyn bunu hiç istemez çünkü sorumluluk sahibi bir ebeveyn çocuğunu takip etmeli, hata yapmamalı, toplum tarafından ayıplanacak davranışlar da sergilememelidir. İşin başka bir boyutu ise ebeveyn aşırı koruyucu kollayıcı tutumuyla, çocuğu olması muhtemel olumsuz davranışların da sonuçlardan korur. Bu da çocuğun uzun vadede öz güvenini zedeleyebileceği gibi bağımlı bir birey olarak büyümesine de zemin hazırlar.

 

Destekleyici ebeveyn yaklaşımı

Destekleyici ebeveynler; çocuğun, sınırlar içinde karar vermesine ve bu kararların sorumluluğunu taşımasına olanak tanır. Bu yöntem, sorumluluk almayı içeren bir yaklaşımdır. Aynı zama nda öz disiplini yani kendi kendini yönlendirme ve yönetebilme becerisini de geliştirir. Bu tutumu benimseyen aileler, evdeki işler konusunda çocuktan yardım beklediklerini açıkça belirtirler. Böylece başlangıçta çocuğun acemice yapacağı bu işler, daha sonra deneyime ve sorumluluğa dönüşecektir. Bu nedenle iki buçuk yaşından başlayarak döke saça da olsa çocuğun çorbasını kendi başına içmesine fırsat vermek, kendi odasında kendi yatağında yatmasına ortam hazırlamak; sofra hazırlama, alışveriş, araba temizliği gibi konularda onun yardımını beklemek ‘sorumluluk’ konusunda çocuğu cesaretlendirici ve destekleyici bir ortam sağlar. Bu ortam, çocuğun kendi kendine yetmesine ve kendini yönetmesine fırsat vereceğinden kendisine olan güvenini de artıracaktır. Küçük yaştan itibaren sorumluluk vermenin en önemli sonucu ise çocuğun okul ile ilgili sorumluluklarını da daha kolay üstlenmesine ve karşılaşabileceği sorunlarla baş edebilmesine yardımcı olacaktır.

 

Anne ve babaya düşen görevler

✓ Çocuğunuz, sizinle iş birliği yapsa da yapmasa da koşulsuz sevgi ve onay gösterin. Her ne yaparsa yapsın ona değer verdiğinizi ve kabul ettiğinizi bilmesini sağlayın.

✓ Çocuğunuzun size bağımlı olduğunu düşünüyorsanız, koruyucu tutumunuzu değiştirin.

✓ Sürekli sorumsuz davranan çocuklar, anne-babaları tarafından sorumlu davranmalarına izin verilmeyen çocuklardır.

✓ Çocuğunuzun kendi davranışlarının sorumluluğunu almasına ve iyi gitmeyen davranışlarını değiştirmesine fırsat verin.

✓ Çocuğunuzun yaşına uygun sorumluluklar listesi hazırlayın. Sorumluluğunu üstlenmek istediği işleri bu listeden seçmesine fırsat verin ve onun doğru kararlar verebileceğine olan güveninizi koruyun. Bu listeden seçim yapması konusunda onu zorlarsanız ya da yapacağı işleri siz seçerseniz sorumluluk duygusunu geliştirmeniz zorlaşır.

✓ Ev ile ilgili sorumlulukları çocuklarınız arasında paylaştırırken adil olun. Bunun en iyi yolu işlerin sırayla yapılmasıdır.

✓ Çocuğun kırıp dökmesinin ve yaşadığı olumsuz deneyimlerin, öğrenmenin gerekli şartı olduğunu unutmayın.

✓ Çocuğunuzun yaptığı yanlış seçimlerin (hayatını tehlikeye atmadıkça) sonuçlarını yaşamasına izin verin ki onlardan bazı dersler çıkarabilsin.

✓ Çocuğunuza yardım edeyim derken, onun sorumluluğunun gelişmesini engelleyebileceğinizi unutmayın. Eğer işin nasıl yapılabileceğini bilmiyorsa ona işin nasıl yapılacağını gösterin.

✓ Çocuğunuza uygun model oluşturun çünkü sorumluluk kazandırmak istediğiniz halde sizin sorumluluklarınızı yerine getirmemeniz onu olumsuz etkileyecektir. İşe yaramayan davranış, inanç ve tutumlarınızı değiştirmeye istekli olun.

✓ Çocuğunuz sorumluluklarını yerine getirmediği zaman ne gibi ceza veya yaptırımlarla karşılaşabileceğini söylemek yerine işini bitirdiğinde onu manevi yönden destekleyerek (aferin, çok güzel oldu, teşekkür ederim gibi) güven duygusunun ve sorumluluk bilincinin gelişmesini sağlayın.

✓ Ve unutmayın, sorumluluk verilmezse asla alınmaz…

 




ETİKET :   figen karaceylan çakmakcı psikiyatrsit çocuk psikoloji ebeveyn yaklaşım sorumluluk kocaeli

Tümü